Muqatil ibn Sulejman (preselio na Ahiret 150/767. god.) kontraverzna je ličnost u historiji tefsirske nauke. Nazivi jednog ili više nje-govih tefsira teško se mogu utvrditi, a i njegovo unošenje anegdota i israilijata i nasranijata te mističkih elemanata u te tefsire također je nailazilo na odbijanje kod vodećih historičara ove nauke. Na drugoj strani, odlomci iz tefsira koji mu se pripisuje (donosimo njegov komentar sure Ja sin) svjedoče o njemu kao mufessiru širokog i iscrpnog znanja.

Prvi naziv njegova tefsira je Tefsiru'l-Qur'an, mada je on, kako rekosmo, neizvjestan. Taj tefsir obiluje poučnim pripovijestima koje su nastajale na području Bliskog istoka, naročito u judejskoj i kršćanskoj, te perzijskoj, vizantijskoj i egipatskoj baštini. Pretežno narativan, ovaj tefsir sadrži i niz anegdota iz života Poslanika, s.a.w.s., i ashaba. Tako npr., za prvi dio 189. ajeta sure El-Beqare:" Pitaju te o mlađacima. Reci: Oni su ljudima oznaka o vremenu i za hadžiluk, on navodi slijedeću anegdotu koja je, navodno, bila povod za objavljivanje ovog ajeta: "Mu'az ibn Džebel i Salebe ibn Ganame pitali su:"Božiji Poslaniče, šta je uzrok tome da je taj mlađak jedva vidljiv, potom se pojavljuje malim poput igle, potom svijetli sve dok ne ojača, potom jedri i postaje krug, da bi se počeo smanjivati i postajati malim sve dok se ne vrati u stanje u kakvom je upravo bio? Zašto Mjesec ne ostane na jednoj razini?"

Istom ovom autoru se pripisuje i pravni tefsir pod nazivom Tefsiru khamsi mi'eti ajetin mine'l-Qur'an - Tefsir pet stotina ajeta iz Kur'ana, vjerovatno izveden iz njegova narativnog tefsira. U njemu Muqatil tretira pitanja: vjerovanja, namaza, sadake, posta, hadža, kijasa, lihve, alkohola, braka, otpuštanja žene, preljube, krađe, skla-panja braka, džihada itd., dakle - onih pitanja koja se tiču propisa (ahkam) u Kur'anu.

Osim navedenih, Muqatil se bavio i semantičkim poljem Kur-'ana. U svome tekstu Kitabu'l-wudžuhi we'n-neza'ir - Knjiga o višeznačnim i jednoznačnim riječima prezentirao je upotrebu nekih riječi prema broju smislova i značenja.

Utjecaj jevreja i kršćana na njegov tefsir je "posve jasan". Na kraju komentara posljednje sure Kur'ana on navodi:"Satana u obliku kuke se zakači za čovjekovo srce. Traženjem utočišta i pribježišta kod Boga, satana se otjera." Objašnjavajući ajet: Inne Rabbeke lebi'l-mirsad - Gospodar tvoj je, zaista, u zasjedi (89, 14), Muqatil kaže:"Postoji sedam mostova u Paklu, i čovjeku neće biti dopušteno da uđe u Raj bez prolaženja kroz unakrsno ispitivanje koje će se održavati na svakom od tih mostova. Pitanja o vjerovanju, namazu, zekjatu, postu, hadžu, umri i zulumu postavljat će se na svakome mostu. Čovjek će prelaziti na slijedeći most ukoliko prijeđe prethodni. Na kraju će ući u Raj ukoliko prođe kroz kompletno ispitivanje koje nadgledaju meleci..."

Autor: Džemaludin Latić